نگاهی به کتاب «مسکن الشجون فی حکم الفرار من الطاعون»؛

اخبار سید نعمت‌الله جزائری از طاعون فراگیر سال ۱۱۰۲ هجری و احکام آن

  • جزائری در این کتاب، از طاعونی که در سال 1102 در مناطقی از استانبول تا عراق و جنوب ایران را فرا گرفت سخن گفته است.
  • وظيفه علما است تا مردم را به نقاط مرتفع ببرند و... اگر در جمع شدن آن‌ها ضررى وجود دارد، بايد متفرق شوند.
  • علماى ما متفق‌اند كه در اين موارد، مردم حق فرار دارند و كسى نبايد آن‌ها را به دليل فرارشان متهم به گناه نموده، مانع از رفتن‌شان شود.
تاریخ: ۱۳۹۸/۱۲/۱۰ | شماره خبر: 1179 | نویسنده: رسول جعفریان

 کتابان/ رسول جعفریان: از آثار منحصر به فرد در میان آثار علمای شیعه، کتاب «مسکن الشجون فی حکم الفرار من الطاعون»، از سید نعمت‌الله جزائری (م ۱۱۱۲) شاگرد علامه مجلسی است. او در این کتاب، از طاعونی که در سال ۱۱۰۲ در مناطقی از استانبول تا عراق و جنوب ایران را فرا گرفت سخن گفته است. وی این کتاب را یک سال پس از طاعون یعنی ۱۱۰۳ در شهر شوشتر نوشته است.

جزائری کتاب یادشده را در پنج باب نوشته است: باب اول درباره مرگ و عجايب آن؛ باب دوم درباره اسباب طاعون؛ باب سوم درباره حكم فقهى فرار از آن؛ باب چهارم درباره اجل؛ و باب پنجم درباره وظيفه علما و حكام در قبال اين‌گونه بلايا. در این کتاب اطلاعات پراکنده خوبی از دوره صفوی هست که همه این‌ها را سابقا در مقاله‌ای بر اساس نسخه شماره ۳۴۴۲ مرعشی نوشته‌ام.

جزائری می‌گوید: در سال ۱۱۰۲ طاعون در بلاد روم، يعنى در استانبول و شامات شايع شد. طاعون از آن‌جا به بغداد و مشاهد معظمه رفته و ساكنان فرات را نيز فرا گرفت؛ پس از آن به بصره و از آن‌جا به هويزه و دورق رسيد. اين طاعون، به‌ويژه سبب شد تا در هويزه و دورق تعداد زيادى از علما و صلحا و زهاد و عبّاد تلف شده و مدارس و مساجد خالى شود. المقامات (نسخه ۳۴۹۶ مرعشى - برگ ۳۲۲).

در آن زمان، عِلْم و دانش، نوحه‌گر آنان شد و نماز بر فقدان‌شان گريست. سيد نعمت‌اللّه آن سال را «عام‌الحزن» مى‌نامد، مانند همان نامى كه رسول خدا(ص) براى سال وفات ابوطالب و خديجه برگزيد. نيز آن را سال تناثر النجوم مى‌نامد، نام سال ۳۲۹ كه مرحوم كلينى و جماعت ديگرى از علما در آن درگذشتند.

جزائری درباره اسباب شيوع طاعون، مطالبى را بيان مى‌كند. به عقيده وى يكى از آن‌ها، لطافت هواست كه زود متعفن مى‌شود، نظير شام. گرچه فسق و فجور نيز سبب ديگرى است و البته همين كه در شام، قبور بنى‌اميه وجود دارد، براى شيوع طاعون كافى است. وى شيوع طاعون در بغداد را نيز به سبب وجود برخى از قبور در آن‌جا دانسته است.

وی می گوید: در اين سال، وبا و طاعون در جزاير ميان بصره و بغداد نيز شايع بوده است؛ اما جزایر طرف هويزه، که همگی شیعه علی بن ابی طالب هستند، هيچ‌گاه محل وبا و طاعون نبوده است. در بصره نيز طاعون آمد و از نظر سيد نعمت‌اللّه، اين امر عجيبى نيست؛ چراكه پيش از آن نيز سابقه داشته است. جزائری می‌گوید ما از بیست سال پیش به این طرف شاهد خرابی بصره بوده‌ایم و امسال نيز آن‌جا را طاعون فرا گرفته است.

درباره هويزه می‌گوید، تاكنون نشنيده است كه قبل از اين طاعون در هويزه آمده باشد، اما اين بار از طريق بصره در اين ديار نيز شايع شده، چراكه برخى از بيماران به آن‌جا آمده‌اند.

سيّد جزايرى درباره وظايف حُكام و علما در قبال نزول اين‌گونه بلايا مى‌گويد: اين وظيفه علماست تا با اولين وجود علايم بيمارى وبا و طاعون، مردم را هشيار سازند. در مرحله نخست، مردم را توبه و استغفار دهند و بعد از آن، آنان را از ارتكاب معاصى دور كرده، به دادن صدقه و سه روز روزه گرفتن ترغيب كنند. همچنين مردم را اعم از پيرزن و پيرمرد و اطفال و نيز حيوانات را به خارج شهر در محل شريفى ببرند تا به گريه و زارى و دعا بپردازند. همراه اينان، بايد اغنيا و اشراف و امرا نيز باشند؛ چراكه خداوند سر آن دارد تا جبّاران را در برابر خود متواضع و خاضع ببيند.

جزائری می‌افزاید: وظيفه علما است تا مردم را به نقاط مرتفع ببرند وآب را از سرچشمه مصرف كنند. اگر در جمع شدن آن‌ها ضررى وجود دارد، بايد متفرق شوند.

وی در نهایت تأکید می‌کند: علماى ما متفق‌اند كه در اين موارد، مردم حق فرار دارند و كسى نبايد آن‌ها را به دليل فرارشان متهم به گناه نموده، مانع از رفتن‌شان شود.

دو پاراگراف اخیر وی، نکات بسیار مهم و اساسی هستند.


دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما