تعزیه‌های بوشهر؛ مبتنی بر متون مستند

  • متن مجالس تعزیه‌ای که در «از کعبه عشق تا کربلا» گردآمده حاصل ۹ سال پژوهش محمدحسن خسروی بوشهری است. این مجلس‌ها به محله‌ی «صلح‌آباد» از محله‌های قدیمی شهر بوشهر اختصاص دارد. خسروی از سال ۱۳۹۰ خورشیدی تا کنون موفق شد تعزیه‌خوانی را به سبکی نو در محله‌ی صلح‌آباد بوشهر پایه‌ریزی و اجرا کند. از این سال با کوشش او تعزیه با سبک خاصی به اجرا درآمد؛ بدین صورت که نسخه‌های مختلف گردآوری و برخی متن‌های غیرمستند حذف شدند؛ از متن‌های مستند استفاده، و بنیاد و ساختارِ تعزیه‌ي صلح‌آباد بر اساس مسائل روز پایه‌گذاری شد.
تاریخ: ۱۴۰۱/۰۳/۳۰ | شماره خبر: 7638

کتابان: تعزیه در استان بوشهر پیشینه‌ای طولانی دارد؛ قدیمی‌ترین سند موجود در خصوص اجرای تعزیه به بیش از ۲۵۰ سال پیش و در گزارش سیاح اروپایی، کارستن نیبور، مربوط به اجرای تعزیه در جزیره‌ی خارک است. در محلات مختلف بندر بوشهر نیز از سالیان بسیار دور تعزیه جایگاهی آیینی و مقدس بین مردم داشته تا جایی که در چهارمحل اصلی شهر، (شکری، ریشهر، امامزاده، صلح‌آباد) و سایر نقاط همواره در کنار سایر گونه‌های عزاداری، تعزیه نیز اجرا شده است. محمدحسن خسروی بوشهری در کتاب «از کعبه عشق تا کربلا» که سال گذشته، ۱۴۰۰، توسط انتشارات صحیفه خرد قم منتشر شد، به مجلس‌های مختلف تعزیه و نیز تعزیه‌نامه‌های اجرایی در این شهر به ویژه محله‌ی «صلح‌آباد» پرداخته است.

متن مجالس تعزیه‌ای که در این کتاب گردآمده حاصل ۹ سال تلاش، پژوهش و مطالعه‌ی کتاب‌های بزرگان شیعه و اهل سنت و مقتل‌های معتبر و آثار شاعران معروف توسط محمدحسن خسروی بوشهری است. این مجلس‌ها به محله‌ی «صلح‌آباد» از محله‌های قدیمی شهر بوشهر اختصاص دارد.

قدمت محله‌ی «صلح‌آباد» بوشهر چنان‌که برخی نویسندگان مشهور بوشهر در کتاب‌های مختلف قید کرده‌اند به سال ۱۸۵۶ م برمی‌گردد. در این محله سبکِ عزاداری در گذشته به این صورت بود که نخست دمام می‌زدند، بعد روضه‌خوانی بود و در پایانِ روضه، سینه‌زنی، مراسم کُتَلِ مخصوص همان روز، در معرض نمایش عزاداران درمی‌آمد.


درباره‌ی مولف

محمدحسن بن نجف بن علی بن محمد بن جابر بن عیسی بن ماتم خسروی بوشهری، مولف این کتاب در دی‌ماه ۱۳۳۹ در محله‌ی «صلح‌آباد» بوشهر در خانواده‌ای بسیار مذهبی دیده به جهان گشود. بنا به روایتی یکی از اجداد ایشان را در بحرین به شهادت می‌رسانند؛ از همین رو خانواده از بحرین به بوشهر مهاجرت می‌کنند. تحصیلات را در مدرسه‌های بوشهر گذرانده و در دوران دفاع مقدس در چند عملیات از جمله فتح‌المبین، رمضان، والفجر یک، خیبر و منطقه‌ی فاو حضور فعال داشته است. خسروی در سال ۱۳۸۲ هم‌زمان با برگزاری یادواره‌ی شهدای استان، با بسیاری از خانواده‌های شهدا مصاحبه کرد و نتیجه‌ی آن گفت‌وگوها را به چاپ رساند. برخی از  کتاب‌های او از این قرارند: «لبیک ملائک»، «شهدای صلح‌آباد»، «اول میدان مین»، «شهدای مسجد شهید عاشوری»، «آخرین خلوت» و...

خسروی از سال ۱۳۹۰ خورشیدی تا کنون موفق شد تعزیه‌خوانی را به سبکی نو در محله‌ی صلح‌آباد بوشهر پایه‌ریزی و اجرا کند. تعزیه در صلح‌آباد بوشهر از دهه‌ی سی با شام غریبان و شبیه‌خوانیِ طایفه‌ی بنی‌اسد اجرا می‌شد؛ اما از محرم ۱۳۹۰ با کوشش او تعزیه با سبک خاصی به اجرا درآمد؛ بدین صورت که نسخه‌های مختلف گردآوری و برخی متن‌های غیرمستند حذف شدند؛ از متن‌های مستند استفاده، و بنیاد و ساختارِ تعزیه‌ي صلح‌آباد بر اساس مسائل روز پایه‌گذاری شد.


ساختار کتاب

«از کعبه عشق تا کربلا» شامل مقدمه به قلم مسعود غلامزاده فرد، رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی و ورزشی شهرداری بندر بوشهر است، سپس محمدحسن خسروی بوشهری در پیش‌گفتار طی یادداشتی کوتاه از محتوای کتاب برای مخاطب می‌نویسد، سپس در سیزده مجلس به ترتیب متن مجلس تعزیه‌ی محله‌ی صلح‌آباد بوشهر آورده شده است که عبارت‌اند از: مجل اول: شهادت امام علی (ع)، مجلس دوم: شهادت امام حسن (ع)، مجلس سوم: شهادتِ حضرت مسلم، مجلس چهارم: تاسوعا، مجلس پنجم: عاشورا، مجلس ششم: شام غریبان، مجلس هفتم: طفل صغیری، مجلس هشتم: طایفه‌ی بنی‌اسد، مجلس نهم: دو طفلان مسلم؛ اشک دژخیم، مجلس دهم: کاخ ابن زیاد، مجلس یازدهم: یزید و خرابه‌ی شام، مجلس دوازدهم: زائرانی که به نوبت پس از شهادت امام حسین (ع) به کربلا آمدند، مجلس سیزدهم: ورودِ کاروانِ اهلِ بیت به مدینه.

۳۰ صفحه‌ی انتهایی کتاب هم به دست‌خط‌های ناخدا عباس دریانورد که شامل متن تعزیه است، تصاویر و کتابنامه اختصاص دارد.


مجلس پنجم عاشورا

خسروی بوشهری در مجلس پنجم این کتاب که به عاشورا اختصاص یافته، پیش از ورود به متن تعزیه، کربلا را در آن روز پرماجرا این‌طور توصیف می‌کند:

این‌جا کربلاست؛ جاده‌ای از حسین (ع) تا خدا. عاشورا روزی است که خورشید شرمنده‌ی حسین، آب شرمنده‌ي عباس، زمین شرمنده‌ی زینب و زینت شرمنده‌ی اطفال حسین (ع) شد. اندک‌ستاره‌های عاشورا زیر آفتاب سوزان نیمروز، صبورانه منتظر فرمان امام خویش‌اند. عطش و عرق و غبار و چکاچک شمشیرها و میدانی که در گوشه‌ی آن، تن گلگون شهیدان خواهد افتاد.

وضعیت روز عاشورا: زمان ۱۰ر۱ر۶۱ ه ق. برابر با ۲۱ر۷ر۵۹ ه. ش [خورشیدی]. و دهم اکتبر ۶۸۰ میلادی. هوا صاف و آفتابی است. اذان صبح ساعت ۴:۴۱ بامداد، اذان ظهر، ساعت ۱۱:۴۷ و اذان مغرب ساعت ۱۷:۵۰ به وقت کربلاست. تعدادِ یارانِ امام ۷۲ نفر. روحیه‌ی عمومی، استوار و نستوه و بدون هراس از مرگ است. تعداد سپاه دشمن ۳۰ الی ۳۳ هزار. روحیه‌عمومی دشمن آماده‌ی قتل و غارت و کینه‌توزی دیده می‌شود. موازنه‌ی قوا: ۲۲۷ نفر مقابلِ یک نفر. شعارِ سپاه امام: «یا محمد» شعار سپاه دشمن: «یا خلیل‌الله ارکبی (لشکریان خدا سوار شوید) این شعار پیامبر در جنگ بود. اذان ظهر را علی‌اکبر گفتند و نماز ظهر به امامت امام حسین (ع) اقامه شد. صص ۶۷ و ۶۸.


شناسنامه: محمدحسن خسروی بوشهری، «از کعبه‌ عشق تا کربلا»، قم: صحیفه خرد، چاپ نخست، ۱۴۰۰، بها: ۹۰ هزار تومان.


منبع:

دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما