مکتوباتِ طایره نخستین زنی که به تعدد زوجات انتقاد کرد

  • عصمت مستوفی با نام مستعار طائره، طایر یا طایره یکی از محوری‌ترین زنان نگارنده در روزنامه ایران‌نو بود... به نوشته علی باغدار دلگشا طایره نخستین و تنها زنی است که در مکتوبات خود به موضوع تعدد زوجات پرداخت و با نقد ساختارهای اجتماعی در خصوص تعدد زوجات و چندهمسریِ مردان از عملکرد مردانی انتقاد کرد که بر اساس هواهای نفسانی «هرگاه زوجه آنان قرین مطبوع طبع‌شان نباشد، زن خود را طلاق گفته دیگری را اختیار می نمایند.» از نظر طایره این مردان نگاهی کالایی به زن دارند.
تاریخ: ۱۴۰۰/۰۳/۲۷ | شماره خبر: 4832

به گزارش کتابان، «زن در ایران نو» به کوشش علی باغدار دلگشا توسط نشر روشنگران منتشر شد. این کتاب مسائل اجتماعی زنان ایران را در روزنامه ایران‌نو در طی دو سال ۱۲۸۸ تا ۱۲۹۰ شمسی مورد بررسی قرار داده است.

«زن در ایران‌نو» با بررسی مقالات مندرج در روزنامه «ایران‌نو»؛ ارگان حزب عامیون (دموکرات)، در صد سال پیش نشان می‌دهد که زنان در این برهه به این نتیجه رسیده بودند که برای تداوم آرمان‌های انقلاب مشروطه که یکی از آن‌ها آزادی بود باید نابرابری‌ها از میان برداشته شود. آنان مقالات پرشماری درباره حذف نابرابری‌های جنسیتی، قومی و طبقاتی نوشتند. در این مقطع زنان نخستین گام‌ها را برای به دست آوردن حقوق انسانی خود برمی‌داشتند. دکتر هما زنجانی‌زاده در مورد تفاوت نگاه زنان و مردان در این برهه بر اساس مقالات همین روزنامه (در پیش‌گفتار کتاب) بر این عقیده است که مردان ایرانی در آن زمان حاضر به تقسیم قدرت خود نبودند و در تحلیل‌های خود کمتر از زنان به عنوان انسان‌هایی که باید از حقوق مدنی برخوردار شوند نام می‌بردند.

کتاب از پیش‌گفتار دکتر هما زنجانی‌زاده، مقدمه نویسنده و سه فصل تشکیل شده: فصل نخست اساسا مفهوم ایران نوین را در روزنامه «ایران‌نو» بررسی می‌کند. نویسنده در فصل دوم مسائل اجتماعی زنان را در آن دسته از مقالاتی که توسط زنان نوشته شده از نظر می‌گذراند و در فصل بعد همین مسائل را در مقالاتی که به قلم مردان نگاشته شده است مورد بررسی قرار می‌دهد. «زن در ایران‌نو» در نهایت با نتیجه‌گیری، ضمیمه، مکتوبات طایره و ذکر منابع مورد استفاده به پایان می‌رسد.

علی باغدار دلگشا برای این پژوهش ۴۷۵ شماره موجود از روزنامه ایران‌نو شامل ۲۴۴ شماره منتشرشده از ۷ شعبان ۱۳۲۷ ق تا ۲ رجب ۱۳۲۸ ق، ۱۲۰ شماره منتشرشده از شوال ۱۳۲۸ ق تا ۱۸ ربیع‌الاول ۱۳۲۹ ق. را مورد بررسی قرار داده است.

نخستین شماره روزنامه چهارصفحه‌ای «ایران‌نو» در ۷ شعبان ۱۳۲۷ قمری [سه‌شنبه دوم شهریور ۱۲۸۸ خورشیدی] انتشار یافت یعنی حدود سه سال پس از جنبش مشروطه.



مسائل اجتماعی زنان در مکتوبات زن‌نگار

در مقدمه فصل دوم با عنوان «مسائل اجتماعی زنان در مکتوبات زن‌نگار» نویسنده آگاهی می‌دهد که در این دوران زنان هنوز خود «موفق به انتشار جریده‌ای زن‌نگار» برای طرح مسائل‌شان نشده بودند؛ بنابراین می‌کوشیدند در جراید موجود دیگر هم‌چون «ایران‌نو» مسائل‌شان را مطرح کنند. 

روزنامه ایران‌نو به زودی به دلیل داشتن مشی آزادفکری و انتشار روزانه، مورد توجه بیش‌تر زنان برای درج مکتوبات مطالبه‌گرایانه‌شان در مقایسه با دیگر جراید قرار گرفت. نویسنده، نوشته‌های زنان در این روزنامه را به سه دسته‌تقسیم کرده است:

۱- مکتوبات حقوق‌طلبانه نسوان؛ شامل نوشته‌هایی که در آن‌ها بیش‌تر مطالبات حقوقی زنان مورد بررسی قرار می‌گرفت. در این نوشته‌ها به موضوع حق تحصیل زنان جایگاهی ویژه داشت.

نقد ساختارهای اجتماعی، نگاه اسلام به زن، تلاش برای تحقق نسبی برابری اجتماعی، رفتارهای عرفی و خرافاتی و مسئله تعدد زوجات، از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این نوشته‌ها بودند.

نویسندگان این مکتوبات را عموما زنان تحصیل‌کرده طبقه اشراف و یا طبقه متوسط شهری‌تشکیل می‌دادند.

۲- خطابه‌گویی در مدارس نسوان: نوشته‌های شبه‌گزارشی که صحنه رخ‌داد تمامی آن‌ها در مدارس بود و شنوندگان آن را مادران دانش‌آموزان، معلمان و مدیران مدارس نسوان تشکیل می‌دادند. در این مکتوبات موضوع اصلی مسئله آموزش و حق تحصیل زنان بود که با رویکردی انتقادی مورد مطالبه قرار می‌گرفت.

نویسنده این بخش بیش‌تر مدیران مدراس دخترانه بودند.

۳- مکتوبات شهری؛ نوشته‌های شبه‌عریضه‌ای که در کنار طرح مسائل اجتماعی زنان، مطالبات فردی و تظلم‌خواهی‌خواهی‌های آنان نیز در آن‌ها منعکس می‌شد.

بیش‌ترین پراکندگی پایگاه‌های اجتماعی در میان نویسندگان مکتوبات شهری بود؛ در میان این گروه زنان تحصیل‌کرده، طبقه اشراف و طبقه پایین اجتماع حضور دارند.

با بررسی مکتوبات زن‌نگار روزنامه ایران‌نو نویسنده به این نتیجه تامل‌برانگیز رسیده است که در این مکتوبات نقش «مادری» به عنوان اصلی‌ترین نقش اجتماعی زن معرفی شده است. و اصلی‌ترین مطالبه زنان نیز بر اساس این مکتوبات مطالبه حق تحصیل برای زنان بوده است.


نخستین زنی که به تعدد زوجات انتقاد کرد

بر اساس این پژوهش عصمت مستوفی با نام مستعار طائره، طایر یا طایره یکی از محوری‌ترین زنان نگارنده در روزنامه ایران‌نو بود. زنی با رویکردی تجددگرایانه که در راستای ایجاد شرایط مناسب اجتماعی برای زنان و ایجاد زمینه‌های حضور اجتماعی بیش‌تر برای آنان، در این روزنامه مطلب می‌نوشت. به نوشته علی باغدار دلگشا طایره نخستین و تنها زنی است که در مکتوبات خود به موضوع تعدد زوجات پرداخت: «او با نقد ساختارهای اجتماعی در خصوص تعدد زوجات و چندهمسریِ مردان به انتقاد عملکرد مردانی پرداخته که... بر اساس هواهای نفسانی هرگاه زوجه آنان قرین مطبوع طبع‌شان نباشد، زن خود را طلاق گفته دیگری را اختیار می نمایند. از نظر طایره این مردان نگاهی کالایی به زن دارند. او در انتهای یکی از مکتوبات خود به ذکر این پرسش از مران پرداخته است که "آیا هیچ مردی بر خورد می‌پسندد که زن او شوهر متعدد اختیار کند؟"» ص ۴۳ 

بخشی از مکتوب او:

بر هر ذی‌بصر واضح و مبرهن است که پرورش و تعلیم و تربیت اولاد به عهده مادر است پس باید مادرها را در طفولیت در مدارس جدید مجبور به تحصیل علوم نمایید و دانشمندان در اختیار کردن قرین سعی بلیغ نمایند و نظر در اصالت و دیانت و اخلاق و فطرت و امانت و جنسیت زوجه نمایند نه آن‌که فریفته رنگ و بود شده به هواهای نفسانی بکوشند و هرگاه ناصحی ایشان را نصیحت نماید جواب بگویند که خدا آسان کرده هرگاه قرین مطبوع طبع ما نشد او را طلاق گفته دیگری را اختیار می‌نماییم هم‌چنان الی آخر عمر و یا آن‌که چون طایفه اناثیه حکم تاریخ دارند ممکن است که چندین زن اختیار نماییم محتمل است که یکی از آن‌ها مطبوع اتفاق افتاد. سبحان‌الله از این غفلت و جهالت و ظلم نسبت به نوع آیا هیچ مردی بر خود می‌پسندد که زن او شوهر متعدد اختیار کند حاشا و کلا. ص ۴۴


شناسنامه کتاب: علی باغدار دلگشا، زن در ایران‌نو؛ واکاوی مسائل اجتماعی زنان در روزنامه ایران‌نو ۱۲۸۸-۱۲۹۰ شمسی، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، چاپ نخست: ۱۴۰۰، بها: ۵۵ هزار تومان.




منبع:

دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما