نگاه‌های متضاد به سرمایه‌گذاری‌ خارجی در ایران

  • دکتر پسران در این کتاب به منظور بررسی چگونگی پیش‌برد مذاکرات نخبگان حاکم ایران درباره‌ی تهدیدها و فرصت‌های نیروهای جهانی‌سازی اقتصادی در دوران پس از انقلاب، به مباحث جالب توجهی پرداخته است که از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ ه ش) بر موضوع سرمایه‌گذاری خارجی در نهادهای انتصابی آن و مطبوعات ایران صورت گرفته است... کتاب به طور عمده متکی بر اطلاعات به دست آمده در سفرهای میدانی خانم دکتر پسران به ایران طی سال‌های ۲۰۰۵ (۱۳۸۴ ه ش) و ۲۰۰۷ (۱۳۸۶ ه ش) است. ایشان هم‌چنین روزنامه‌ها، مجلات، مذاکرات مجلس، گزارش‌های دولت و مصاحبه با اعضای نخبگان سیاسی ایران را به منظور تکمیل روایت کتاب مورد استفاده قرار داده است.
تاریخ: ۱۴۰۰/۰۶/۲۷ | شماره خبر: 5532

به گزارش کتابان، «مبارزه‌ی ایران برای استقلال اقتصادی»، ایوالیلا پسران استاد دانشگاه کمبریج با مقدمه فرشاد مومنی توسط نشر نهادگرا منتشر شد.

خانم دکتر ایوالیلا پسران مدرس روابط بین‌الملل و سیاست در کالج موری ادواردز دانشگاه کمبریج است. او لیسانس خود را در رشته‌ی مطالعات ایرانی از دانشگاه آکسفورد و کارشناسی ارشد خود را در رشته‌ی مطالعات توسعه از کالج مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا دانشگاه لندن اخذ نمود. وی دکترای خود را نیز در رشته‌ی سیاست و مطالعات بین‌الملل در کالج مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا در سال ۲۰۰۸ به پایان رساند. پژوهش‌های او بر روند تغییرات اقتصادی و سیاسی در خاورمیانه و به طور ویژه بر ایران تمرکز دارد. دکتر پسران علاقه‌مند است تاثیرات دخالت اقتصادی خارجی در خاورمیانه را با اشاره به امتیازات تاریخی نفت یا تحریم‌های اقتصادی کنونی مورد مطالعه قرار دهد.

پسران در کتابِ پیش رو به بررسی روند پیچیده‌ی مذاکره در مورد سیاست اقتصادی می‌پردازد که در طول دوران پس از انقلاب بین جناح‌های مختلف نخبگان حاکم جمهوری اسلامی اتفاق افتاده است. هر کدام از جناح‌ها به دنبال ایجاد رابطه‌ی ایران با نیروهای جهانی‌سازی اقتصادی متناسب با دیدگاه خود هستند. در حالی که بین همه‌ی جناح‌ها اجماع کلی مبنی بر عدم اجازه‌ی سوءاستفاده از اقتصاد ایران به گونه‌ای ناعادلانه توسط شرکت‌های خارجی وجود دارد، وقتی این سوال مطرح شود که «چه اقدامات ویژه‌ای باید برای اطمینان از تحقق این هدف انجام شود»، سطح اجماع میان جناح‌ها به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. این کتاب برای توضیح این‌که چرا دولت پس از انقلاب در ایران حتی در سیاست‌هایی با هدف تسهیل ورود سرمایه‌ی خارجی، هم‌چنان وفادار به آرمان عمومی استقلال اقتصادی است به چهارچوب قانون اساسی که پس از سرنگونی رژیم پهلوی در ایران پایه‌ریزی شده است، می‌پردازد. از آن‌جا که پارامترهای مبارزه‌ی جمهوری اسلامی بر سر سیاست اقتصادی به ناچار در بستر سیاسی خاصی شکل گرفته است، پسران ناگزیر اصلاحات و ضداصلاحات در دوره‌ی پس از انقلاب را بر اساس ساختارهای اساسی حکومت مورد مطالعه قرار داده است.

دکتر پسران در این کتاب به منظور بررسی چگونگی پیش‌برد مذاکرات نخبگان حاکم ایران درباره‌ی تهدیدها و فرصت‌های نیروهای جهانی‌سازی اقتصادی در دوران پس از انقلاب، به مباحث جالب توجهی پرداخته است که از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ ه ش) بر موضوع سرمایه‌گذاری خارجی در نهادهای انتصابی آن (از جمل شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و رهبری) و مطبوعات ایران صورت گرفته است. وی به طور کلی نشان می‌دهد که چگونه این مباحث به طور گسترده از یک طرف توسط کسانی که فکر می‌کنند استقلال فقط با رشد اقتصادی تحقق می‌یابد و این رشد باید از طریق سرمایه‌گذاری خارجی تامین شود و از طرف دیگر کسانی که معتقدند هرگونه تشویق چنین سرمایه‌گذاری‌ای فقط منجر به سوءاستفاده و خیانت به منافع ایران خواهد شد و هم‌چنین یک گروه از میانه‌روها که در وسط طیف قرار دارد، شکل گرفته است.

این کتاب به طور عمده متکی بر اطلاعات به دست آمده در سفرهای میدانی خانم دکتر پسران به ایران طی سال‌های ۲۰۰۵ (۱۳۸۴ ه ش) و ۲۰۰۷ (۱۳۸۶ ه ش) است. ایشان هم‌چنین روزنامه‌ها، مجلات، مذاکرات مجلس، گزارش‌های دولت و مصاحبه با اعضای نخبگان سیاسی ایران را به منظور تکمیل روایت کتاب مورد استفاده قرار داده است.

پسران در فصل ۱ و ۲ بحث را با مروری بر چهارچوب نظری و پیشینه‌ی تاریخی به عنوان بستری برای ورود به سایر مباحث کتاب پیش می‌برد.

وی در فصل اول دو نکته‌ی اساسی را برای درک تعامل بین اصلاحات و ضداصلاحات در سیاست‌گذاری اقتصادی ایران پس از سال ۱۳۵۷ نشان می‌دهد: نخست، بر اهمیت بازاندیشی در مفهوم «ترمیدور» [حرکت دوری انقلاب‌ها] پساانقلابی تاکید می‌کند که بر اساس آن گفته می‌شود انقلاب‌ها در یک مسیر چرخه‌ای از حاکمیت میانه تا رادیکالیسم حرکت می‌کنند و سپس به همان روش دوباره به حالت «عادی» بازمی‌گردند، درست به همان ترتیب که حکومت در دوره‌ی وحشت پس از انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ با حکومت معتدل‌تری در ماه ژوئیه سال ۱۷۹۴ جایگزین شد.  او این استدلال را برای ارائه‌ی درکی کامل‌تر از تاثیر ماندگار تجربه‌ی انقلابی مطرح می‌کند، چراکه در عمل، بحث و تلاش نهادی قابل توجهی در مورد هویت نظم پس از انقلاب وجود دارد که مدت‌ها پس از پایان خود انقلاب ادامه می‌یابد. در ثانی بیان می‌دارد که این تلاش‌ها پس از انقلاب باید با استناد به بستر سیاسی که در آن صورت گرفته است، تجزیه و تحلیل شود. توجه به ساختارهای نهادی داخل و روابط با دنیای خارج برای درک بهتر پویایی‌های تلاش ایران برای استقلال اقتصادی لازم است.


میل انقلابی به استقلال اقتصادی دقیقا از کجا نشأت گرفته است؟

فصل دوم ماجرای برخورد ایران با اقتصاد جهانی را از منظر انقلابیون ضد شاه توضیح می‌دهد که منتقد نفوذ اقتصادی و سیاسی نیروهای خارجی شکل گرفته از دوره‌ی قاجار در ایران بودند. هدف این فصل در درجه‌ی اول توضیح این است که میل انقلابی به استقلال اقتصادی دقیقا از کجا نشأت گرفته است. اعتراض‌ها در سال ۱۸۷۲ (۱۲۵۱ ه ش) در برابر امتیازاتی که ناصرالدین‌شاه به بارون جولیوس دی رویتر داد، تنها یک نمونه از مواردی است که مورد توجه قرار گرفته است. موارد دیگر شامل اعتراضات تنباکو در سال ۱۸۹۱ (۱۲۷۰ ه ش) و مخالفت با امتیازات دارسی در سال ۱۹۰۱ (۱۲۸۰ ه ش) و هم‌چنین بیان عمومی‌تر تمایلات ناسیونالیستی برانگیخته‌شده در طول دوره‌ی مشروطه در سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۱ (۱۲۸۵ تا ۱۲۹۰ ه ش) و البته ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۱ (۱۳۲۹ ه ش) می‌شود. ارجاع به این وقایع، تمایل انقلابیون را برای ایجاد شکاف با گذشته و تحقق استقلال اقتصادی با استقرار رژیم جدید روشن‌تر می‌سازد. فصل دو با پیوند به چهارچوب نظری فصل یک، مروری کلی از دیدگاه‌های جناحی مختلف پدید‌آمده در دوره‌ی پس از انقلاب را ارائه می‌دهد. هر کدام از این دیدگاه‌ها ایدئال‌های انقلابی را به شکلی متفاوت تفسیر می‌کنند و همین تفاسیر متفاوت است که نوسان سیاست‌ها در سال‌های بعد را رقم زده است.


موضع‌گیری ضد غربی جنبش انقلابی توسط رهبران رژیم جدید

فصل سوم موضع‌گیری ضد غربی جنبش انقلابی توسط رهبران رژیم جدید را با تمرکز بر مذاکرات آن‌ها در مورد آن بخش‌هایی از قانون اساسی ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ ه ش) که به پایه‌گذاری یک نظام جدید اقتصادی مرتبط است، بیان می‌کند و هم‌چنین موادی از آن را بررسی می‌کند که به طور خاص با هدف حمایت از منابع ایرانی در برابر بهره‌برداری خارجی تدوین شده است. این فصل در مورد این‌که چگونه جناح‌های مختلف رژیم جدید به دنبال دفاع از هدف استقلال اقتصادی در دوره‌ی جنگ با عراق بودند بحث می‌کند و در عین حال، مشکلات پیش‌آمده در تلاش برای تطبیق آرمان‌های انقلاب با تعابیر خاصی که هر طرف مشارکت‌کننده در بحث از آن طرفداری می‌کرد را برجسته می‌کند. در کل، این فصل بر این نکته تاکید می‌کند که وجود ابهام در شعار انقلابی استقلال منجر به قرائت‌های متفاوتی در نظرات رقیب برای تبیین بهترین مسیر شده است.


به دنبال بازتعریف اهداف انقلاب

پس از پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۹ (۱۳۶۸ ه ش) این اختلافات بین جناح‌های رقیب به مراتب بیش‌تر شد. این سوال که «چگونه می‌توان به بازسازی اقتصاد ایران پس از جنگ در کنار دفاع از منافع ملی دست یافت؟»، در دوره‌ی ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی به شدت مورد بحث قرار گرفت. با تمرکز ویژه بر مباحث مربوطه به استفاده از سرمایه‌ی خارجی در برنامه‌های پنج‌ساله‌ی اول و دوم جمهوری اسلامی، فصل چهارم نشان می‌دهد که چگونه گروه‌های رقیب به دنبال بازتعریف اهداف انقلاب در زمینه‌ی روندهای بین‌المللی و نوظهور داخلی بودند. این فصل استدلال می‌کند که میراث انقلابی به طور مداوم در کنار ظهور واقعیت‌های جدید مجددا تفسیر شده است. در واقع در حالی که انتظارات زیادی وجود داشت که هم آزادسازی اقتصادی و هم بهبود روابط با غرب پس از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ ه ش) صورت گیرد، اقتصاد سیاسی ایران طی سال‌های ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی روندی غیر قابل پیش‌بینی را طی کرد.


تفسیرهای جدید از میراث انقلابی ایران

فصل پنجم توجه ویژه‌ای دارد به فرآیندهای غیر قابل پیش‌بینی که منجر به تفسیرهای جدیدی از میراث انقلابی ایران در طول زمان شده‌اند و بر سیاست‌گذاری‌های اقتصادی تاثیر داشته‌اند. با تمرکز بر ریاست‌جمهوری محمد خاتمی، این فصل نشان می‌دهد که چگونه برخی از جناح‌هایی که در دوره‌ی هاشمی رفسنجانی به طور گسترده کنار گذاشته شده یا به چالش کشیده شده بود، ناگهان در موقعیتی قرار گرفتند که توانستند رویکرد تجدید نظرشده‌ای را برای تعامل به اقتصاد جهانی بیان کنند. این فصل با تحلیلی از ظهور جنبش اصلاحات و ارتباط آن با رویکرد تازه به امور خارجی که توسط رئیس‌جمهور خاتمی اتخاذ شده بود آغاز می‌شود. این مسئله پیچیدگی روزافزون جناح‌های ایران و چشم‌اندازهای اقتصادی آن‌ها را برجسته می‌کند و به بررسی تغییرات آتی در سیاست خارجی می‌پردازد. این فصل تلاش خاتمی برای یافتن یک رویکرد جدید اقتصادی مبنی بر تعادل در دستیابی به عدالت اجتماعی و افزایش رشد اقتصادی را مورد بررسی قرار می‌دهد، و به طور خاص کوشش‌هایی که در دوره‌ی او انجام شد تا قانون حمایت و جذب سرمایه‌گذاری خارجی تجدید نظر و به روزرسانی شود، مورد بحث قرار می‌دهد.


تلاش ضد اصلاح‌طلبان

استدلالی که در پاسخ به تلاش دولت خاتمی برای اصلاحات که عمدتا از جانب گروهی از ضد اصلاح‌طلبان برای حمایت از محمود احمدی‌نژاد در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴ ه ش) مطرح می‌شد، در فصل ششم مورد بررسی قرار می‌گیرد. پس از مرور انتقادهای این گروه از جهانی‌سازی، در این فصل به تلاش ضد اصلاح‌طلبان برای جلوگیری از ورود سرمایه‌گذاری‌های خارجی نامطلوب به ایران به تفصیل پرداخته شده است.


ماجرای مبارزه برای استقلال اقتصادی

فصل هفتم ماجرای مبارزه‌ی ایران برای استقلال اقتصادی و چالش‌های آن را روایت می‌کند؛ مسیری که احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور در راستای هدفش برای ایجاد «یک انقلاب اسلامی جدید» که در نهایت قادر به دستیابی به استقلال اقتصادی باشد، در پیش گرفت. این فصل در پی جلب توجه به این واقعیت است که با وجود انواع جناح‌های رقیب مخالف برنامه‌های احمدی‌نژاد برای اقتصاد ایران، تحقق توسعه‌ی ملی بدون وابستگی بیش از حد به نیروهای سرمایه‌داری جهانی هم‌چنان به عنوان یک هدف مبهم و پر از مناقشه باقی مانده است. بنابراین این فصل نشان می‌دهد که مبارزات ایران برای استقلال اقتصادی از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ ه ش) چقدر پیچیده بوده و هرگز به صورت هموار در یک مسیر واحد به مدت طولانی حرکت نکرده است. علاوه براین،‌بررسی‌های این فصل از واکنش‌های ضد اصلاح‌طلبانه در مورد تحریم‌های اعمال‌شده توسط قدرت‌های غربی در برابر ایران بر اساس آرمان‌های داخلی برای حفظ نفوذ و قدرت نشان می‌دهد که در حال حاضر چگونه سیاست‌های اقتصادی ایران با درک تهدیدهای بیرونی شکل گرفته است.


شناسنامه‌ی کتاب: ایوالیلا پسران، «مبارزه‌ایران برای استقلال اقتصادی؛ اصلاحات و ضداصلاحات در دوران پس از انقلاب»، با مقدمه‌ی فرشاد مومنی، ترجمه: زهرا عبدالمحمدی و مهسا کریمی، تهران: نهادگرا، چاپ نخست، تابستان ۱۴۰۰، بها: ۶۵ هزار تومان.


منبع:

دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما