عجم اوغلو و رابینسون در کتاب جدید خود از چه حرف می‌زنند؟

نگاهی به کتاب «راه باریک آزادی»

  • این کتاب به صراحت ایده پایان تاریخ فوکویاما را رد می‌کند.
  • کل بحث کتاب حول این موضوع است که چگونه می‌توان به آزادی دست پیدا کرد و چرا برخی در مسیر رسیدن به آزادی شکست می‌خورند؟
  • استدلال اصلی کتاب این است که حکومت نیازمند به یک سیستم نظارتی و برقراری یک سیستم موازنه قوی میان خود و مردم است.
  • شکل‌گیری آزادی نیازمند وجود دو عنصر: حکومت قوی و جامعه‌ای قوی است؛ راه باریک آزادی، توازن میان این دو است.
تاریخ: ۱۳۹۹/۰۲/۰۲ | شماره خبر: 1181 | نویسنده: نوید کلهرودی

نوید کلهرودی

کتابان: چرا برخی حکومت‌ها آزادی‌های شهروندان خود را تامین می‌کنند،‌ کارآمد هستند و در مواجهه با بحران‌ها مردم به آن‌ها اطمینان دارند؟ چرا برخی کشورها علی‌رغم دارا بودن سوابق تاریخی مشترک یا دارا بودن شباهت‌هایی میان‌شان راه‌های متفاوتی را طی می‌کنند؟ چرا در برخی جوامع مردم می‌توانند به حکومت‌ها نظارت کنند و در برخی دیگر چنین توانی ندارند؟ چه نوع حکومتی از همه مناسب‌تر است؟ این پرسش‌ها در میان علاقه‌مندان به مسائل علوم سیاسی جز قدیمی‌ترین دغدغه‌ها و سوالات است. این‌که اساسا چه نوع حکومتی مناسب‌ترین نوع حکومت است سوالی بود که از یونان باستان تاکنون ذهن فلاسفه را به خود مشغول کرده است. «راه باریک آزادی»، روایت دو نویسنده‌ای است که با کتاب پیشین خود تحت عنوان «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» به شهرتی جهانی دست پیدا کردند. نویسندگان به نوعی همان راه را در اثر جدید خود نیز ادامه داده‌اند و پیش‌فرض‌ها و ایده‌های خود را در پانزده فصل بسط داده‌اند. ایده اصلی کتاب سوار شدن بر روی مفهوم آزادی از نظر جان لاک فیلسوف انگلیسی کلاسیک است.

نویسندگان معتقدند که آزادی از نظر لاک یعنی نبود هیچ نوع سلطه خارجی بر آدمیان و هر نوع سلطه‌ای که بر مردمان توسط حکومت‌ها یا چیزهایی دیگر همچون هنجارها اعمال شود عملا آزادی مردمان را به خطر می‌اندازد یا آن را سلب می‌نماید. کل بحث کتاب حول این موضوع است که چگونه می‌توان به آزادی دست پیدا کرد و چرا برخی در مسیر رسیدن به آزادی شکست می‌خورند؟ استدلال اصلی کتاب این است که حکومت نیازمند به یک سیستم نظارتی و برقراری یک سیستم موازنه قوی میان خود و مردم است. در حقیقت آزادی اگرچه مولود یک قانون اساسی یا متون حقوقی است اما هرگز توسط دولت‌ها و یا فرادستان عرضه نمی‌شود بلکه این خود مردم‌اند که باید به شیوه‌های مختلف به حکومت لجام بزند و آزادی را به دست بیاورند. بنابراین شکل‌گیری آزادی نیازمند وجود دو عنصر به شکل همزمان است: اول حکومت قوی و دوم جامعه‌ای قوی. حکومت قوی با مهار خشونت، اجرای قوانین و ارائه خدمات عمومی نقش خود را انجام می‌دهد و مردم نیز با منقادسازی حکومت به طور مداوم و هوشیارانه بر حکومت نظارت می‌کنند. «دالان باریک آزادی» در همین‌جا نهفته است. از یک سو مردمان بدون حکومت‌ها در خشونت و بی‌قانونی و به قول هابز جنگ همه علیه همه گرفتار خواهند شد و از سوی دیگر اگر حکومت‌ها قدرت فراوانی داشته باشند این ترس و سرکوب است که مردمان را خود فرو می‌بلعد. بنابراین راه توازنی میان این دو است، ‌راهی باریک که آزادی تنها در آن مقدور می‌گردد.

رابینسون و عجم اوغلو از کتاب معروف تامس هابز یعنی لویاتان نیز وام گرفته‌اند و نظام‌های حکومتی در جهان را به چند گروه مختلف تقسیم می‌کنند:

لویاتان نوع اول نامش لویاتان مستبد است، در این حالت حکومت‌ها دارای یک دستگاه بوروکراسی عظیم و قوی هستند. آلمان نازی یا چین دهه ۱۹۵۰ از مثال‌های مورد اشاره نویسندگان است. این حکومت‌ها کارزاری را علیه مردم خودشان تشکیل می‌دهند. در حقیقت اگرچه ما در این حالت با نبود حکومت‌ها روبه‌رو نیستیم – که نبودشان موجب هرج ‌و مرج می‌شود - اما همه جنایت‌ها عملا توسط خود لویاتانی برنامه‌ریزی می‌شود که قرار بود جلوی جنگ همه علیه را بگیرد. این دست حکومت‌ها اتفاقا ظرفیت حل مرافعات را دارند، کارها را هم به سرانجام می‌رسانند اما این توانایی‌شان را نه برای ترویج آزادی که برای سرکوب و سلطه استفاده می‌کنند.

لویاتان دوم، لویاتان مقید نام دارد. مثال معروف این دست حکومت‌ها ایالات متحده است. حکومتی دارای دیوان‌سالاری بزرگ و توانمند، نظام اطلاعاتی عظیم، ارتش قوی و قدرت امنیتی وسیعی که البته از آن در بیش‌تر موارد علیه مردم و در جهت سرکوب جامعه استفاده نمی‌شود. این نوع حکومت‌ها به خواسته‌های مردم واکنش نشان می‌دهند و مداوما تلاش می‌کنند تا بستری را فراهم کنند که هنجارها و سنت‌هایی که خود می‌توانند نوعی قفس بسازند سست شوند و در نهایت آزادی را برای مردمان فراهم می‌آورند. این لویاتان قدرتمند است اما خودش هم هم‌زمان در زنجیر مردمان است. لویاتان‌های مقید در دالان باریک آزادی رشد می‌کنند،‌ این حکومت‌ها در تقسیم قدرت با مردم در توازن هستند. نویسندگان با رجوع به تاریخ آمریکا به خصوص افرادی که قانون اساسی این کشور را نوشتند به این امر اشاره و وضعیت کنونی را حاصل ضعیف نگه داشتن قدرت دولت در آمریکا و استقلال ایالت‌ها می‌دانند. رابینسون و عجم اوغلو با الهام‌گیری از شخصیت ملکه سرخ در کتاب «آلیس در سرزمین عجایب» از اصلی به نام اصل ملکه سرخ صحبت می‌کنند. آن‌ها استدلال می‌کنند که حکومت و جامعه باید مداوما پا به پای یکدیگر بدوند و هرکدام از طریق ابزارهای به اختیارات یکدیگر مهار بزنند. مردم در چنین شرایطی از قدرتمند شدن حکومت‌ها نخواهند ترسید چراکه اطمینان دارند می‌توانند حکومت را در بند نگه دارند. این در بند نگه داشتن حکومت‌ها عموما نیازمند به دو ستون است: اول حکومت‌سازانی که این ایده را مد نظر داشته باشند (مثلا جفرسون و نقش او در تدوین قانون اساسی آمریکا) و دوم بسیج اجتماعی مردم که شامل دخالت آن‌ها در امور سیاسی به شکل فعال می‌گردد. نوع سوم لویاتان‌ها نیز لویاتان‌های غایب هستند شرایطی که حکومت اساسا وجود ندارد و کشور غرق در هرج و مرج است. اما نوع چهارمی از لویاتان‌ها نیز وجود دارد که به آن لویاتان کاغذی گفته می‌شود این نوع حکومت‌ها ترکیبی از سه لویاتان دیگرند و هم‌زمان برخی خصوصیات آن‌ها را نیز ندارند. نمی‌توان از این حکومت‌ها حساب‌کشی کرد، آن‌ها تحت نظارت جامعه قرار ندارند و توان ارائه خدمات به مردم را نیز ندارند. در چنین حکومت‌هایی هم مردم و هم سیستم سیاسی هر دو ضعیف هستند و دولت تعمدا تلاش نمی‌کند تا مردم را از قفس هنجارها و سنت‌ها و مشکلات برهاند چراکه چنین امری ممکن است به شکل‌گیری بسیج اجتماعی، مطالبه‌گری و در نتیجه جلوگیری از غارت کشور توسط حکومت بینجامد.

نویسندگان نشان می‌دهند که در حکومت‌های استبدادی اگرچه نوعی از نظم شکل می‌گیرد و دولت‌ها حداقل جلوی جنگ را می‌گیرند اما به دلیل نبود آزادی و اعمال سلطه به شکل‌های مختلف علیه مردم در این دست از حکومت‌ها عملا رشد پایدار و تضمینی برای بهبود وضعیت کشور در طولانی مدت وجود ندارد. در حقیقت خطر گسترده شدن اختیارات حکومت و چنگ‌اندازی‌اش به منابع کشور در گذر زمان باعث می‌گردد تا هیچ‌گاه این نوع دولت‌ها به مردم برای دخالت در امور اجازه ندهند. بنابراین مثلا الگوی چینی ممکن است پیشرفت‌هایی در اقتصاد به همراه داشته باشد اما در نهایت به دلیل نبودن عناصری همچون آزادی و خلاقیت توان این کشور در جایی محدود خواهد شد. کتاب به ما نشان می‌دهد که جوامع سیاسی تا چه حد با یکدیگر تفاوت دارند و عوامل مختلفی در شکل‌گیری یک دولت موثرند. مثلا نویسندگان با بررسی تجربه روسیه نشان می‌دهند که چرا این کشور نتوانست پس از فروپاشی شوروی راه درستی را طی کند و عملا در شکل جدیدی از استبداد پوتینی گرفتار شد یا چرا خاورمیانه بیش از هر نقطه دیگری مستعد شکل‌گیری حکومت‌های استبدادی است و... .

اما کتاب دارای اشکالاتی نیز هست. در درجه اول استفاده‌های این‌چنینی از مباحث پیچیده افرادی همچون هابز و لاک و ساده نمودن آن‌ها نمی‌تواند خالی از اشکال باشد، این نوع کتاب‌ها دارای خطر ساده‌سازی مسائل پیچیده و قرار دادن کشورها در چارچوب نظری‌های ساده‌ای هستند که از دل آن‌ها جواب‌هایی کلی در می‌آید که نمی‌تواند لزوما مفید باشد. مثلا نویسندگان علت طی شدن مسیری متفاوت برای اروپا را اتکای آن‌ها به سنت‌های رومی و مسیحی و ساختار جوامع این کشورها از گذشته‌های دور می‌دانند چنان‌که مشاهده می‌شود این یک برداشت بسیار کلی از وضعیت اروپا است و بدون درک مفاهیم مهمی در الهیات سیاسی همچون سنت، چگونگی شکل‌گیری مفهوم حقوق طبیعی در این کشورها و مسائل پیچیده‌ای از این دست نمی‌توان به راحتی چنین ادعایی را مطرح نمود. یا به طور مثال علت شکل گرفتن استبداد در عربستان پیوند قوی میان خاندان سعودی و هنجارهای وهابی در جامعه عنوان می‌گردد که در نهایت به صدور تروریسم می‌انجامد، این نگاه اگرچه می‌تواند در کلیت درست باشد اما نمی‌تواند تبیینی از چگونگی گرایش اروپایی‌ها به گروه‌هایی همچون داعش به دست بدهد چراکه مدعی است هنجارها در اروپا کنترل شده‌اند و همچنین به دلیل ارائه یک تصویر کلی از اسلام عملا از تبیین وضعیت کشورهایی همچون ایران ناتوان است. این کتاب و کتاب قبلی این دو نویسنده به نوعی قرار گرفتن روبه‌روی ایده‌های فرانسیس فوکویاما است به خصوص که در این کتاب به صراحت ایده پایان تاریخ فوکویاما رد می‌گردد در حالی که نویسندگان درک درستی از معنای پایان تاریخ از نظر فوکویاما ندارند. مقایسه این کتاب با کتاب «نظم و زوال سیاسی» فوکویاما می‌تواند برای خوانندگان علاقه‌مند مفید باشد.


شناسنامه کتاب: راه باریک آزادی، دارون عجم اوغلو، جمیز ای رابینسون، مترجمان: علیرضا بهشتی و جعفر خیرخواهان، تهران: نشر روزنه، چاپ اول، ۱۳۹۸، تعداد صفحات:‌ ۶۴۰، بها: ۸۵۰۰۰ تومان.



منبع:

دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما