نگاهی به کتاب «رضا شاه و شکل‌گیری دولت ملی در ایران»؛

چگونه راهی متفاوت را در فرآیند دولت‌سازی طی نمودیم؟

  • این‌که چرا رضا شاه به نوعی از ناسیونالیسم نیاز داشت تا بحران مشروعیت خود را با آن حل نماید و این کار را به چه طریقی انجام می‌داد نیز از مباحث مهم کتاب است.
  • نویسنده هیچ نوع چهارچوب نظری خاصی را برای تبیین دیدگاه خود برنگزیده، و در میان سیلی از نظریات غرق شده است
  • ضعف نظری آشکار در متن که حاصل سرگشتگی نویسنده در میان متون مختلف است عملا کتاب را به جای خاصی نمی‌برد.
تاریخ: ۱۳۹۸/۱۱/۰۱ | شماره خبر: 1176 | نویسنده: نوید کلهرودی

کتابان - نوید کلهرودی: مارتین گریفیتس نویسنده کتاب «نظریه‌های روابط بین‌الملل» در سده بیست‌ویکم معتقد است انسان‌ها در طول تاریخ انواع مختلفی از دولت‌ها را تجربه کرده‌اند. برخی معتقدند اولین دولت‌ها دول عهد باستان بودند، برخی نیز ریشه مفهوم دولت در معنای مدرن آن را به عهدنامه صلح وستفالی می‌رسانند که در حقیقت بنیان اروپای امروزین را بنا نهاد. موج سوم دولت‌ها نیز پس از دو جنگ بزرگ جهانی شکل گرفتند و مرزهای جدیدی را برای کشورهای خود تعیین نمودند. موج چهارم شکل‌گیری دولت‌ها زمانی رخ داد که استعمارگران غربی از استعمار مستقیم ملت‌ها در جای‌جای جهان دست کشیدند و بدین ترتیب نوعی طلب استقلال در میان مردمان جهان سوم شکل گرفت و دولت‌های جدیدی را شکل داد و در مرحله آخر ما شاهد شکل‌گیری دولت‌هایی بودیم که پس از جنگ سرد شکل گرفتند و جمهوری چک از معروف‌ترین آن‌ها بود. بنابراین مشاهده می‌کنیم که در باب دولت نظریه‌ها و روایت‌های مختلفی وجود دارد،‌ اگر بپذیریم که دولت‌ها به تعبیر ماکس وبر دارای «انحصار زور مشروع» هستند؛ بنابراین می‌توانیم به تعریف رایج دیگری نیز در علوم سیاسی ارجاع دهیم که چهار مولفه اساسی شکل‌گیری دولت‌ها را جمعیت، ‌سرزمین،‌ حاکمیت و حکومت می‌داند.

عموم مورخان و نظریه‌پردازان در باب تاریخ ایران بر این نکته اتفاق نظر دارند که دولت مدرن با ویژگی‌های خاص خودش در ایران از زمان رضا شاه بنا نهاده شد. این دولت مدرن همچو دیگر دولت‌ها دارای خصوصیاتی بود که حاکمان وقت می‌توانستند با اتکا به آنان حکومت‌داری کنند. از جمله این خصوصیات دارا بودن ارتش منظم و دائمی، داشتن سرود ملی و پرچم، انتخاب یک نام ثابت و فراگیر برای کشور در سطح داخلی و جهانی، آموزش و پرورش رسمی و مهم‌تر از همه انتخاب زبانی فراگیر و مشترک برای کل کشور بود. عطا عنبرانی در این کتاب تلاش می‌کند تا شرایط سیاسی و اجتماعی را که منجر به روی کار آمدن رضا شاه شد مورد بررسی قرار دهد بخش اول کتاب مفاهیم نظری‌ای هستند که نویسنده با تکیه بر آنان تلاش کرده است تا فرضیه خودش در این کتاب را در ذهن مخاطبان صورت‌بندی نماید. نویسنده معتقد است دولتی که در عهد رضا شاه شکل گرفته است نوعی از دولت مطلقه مدرن ملی است.

عنبرانی ضمن توضیحی خلاصه از نحوه شکل‌گیری مفهوم دولت در اروپا به مقایسه نحوه شکل‌گیری دولت در ایران در عهد رضا شاهی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ما راهی متفاوت را در فرآیند دولت‌سازی طی نمودیم، این‌که چرا دولت رضا شاه به نوعی از ناسیونالیسم نیاز داشت تا بحران مشروعیت خودش را با آن حل نماید و این کار را به چه طریقی انجام می‌داد نیز از مباحث مهم کتاب است همچنین اشاره نویسنده به شکل‌گیری نوعی از بحران مشارکت سیاسی در عهد رضا شاهی نیز حائز اهمیت است.

برخی از محققان بر این باورند که سیاست یکجا نشین نمودن اقوام ایرانی و ایلات و عشایر عملا باعث شد تا قومیت در ایران از این دوره به بعد به مسئله‌ای سیاسی بدل گردد، حال آن‌که تا قبل از آن چنین بحرانی در مورد ایران به عنوان یک واحد یکپارچه تاریخی و فرهنگی معنا نداشت. این موضوع را حمید احمدی در کتاب «قومیت و قوم‌گرایی در ایران معاصر» به خوبی نشان داده است. بنابراین دولت رضا شاهی اگرچه ظواهر یک دولت مدرن را داشت، اما در عمل راهی را طی نمود که عموما با عنوان تجدد آمرانه شناخته می‌شود.

کتاب آقای عنبرانی اما به زعم نگارنده این متن خالی از اشکال نیست. در درجه اول نویسنده محترم هیچ نوع چهارچوب نظری خاصی را برای تبیین دیدگاه خودش برنگزیده است و در میان سیلی از نظریات غرق شده است،‌ به عبارت دیگر مخاطب با خواندن این اثر تنها با بمبارانی از منابع مختلف مواجه می‌شود بی‌آن‌که چیزی این منابع را به یکدیگر به طور مشخص پیوند دهد، این مشکل بیش از همه به جهت نوع منابعی است که عنبرانی برای نگارش کتاب برگزیده است، به طور مثال کنار هم قرار دادن تحلیل صادق زیباکلام و جواد طباطبایی در کنار یکدیگر از مسائل مرتبط با ایران نه تنها صحیح نیست بلکه طبیعتا نمی‌تواند متن را هدف‌دار و دارای یک استخوان‌بندی نماید. به همین جهت اگرچه آقای عنبرانی تلاش می‌کند تا به موضوعی مهم که همانا چرایی شکل‌گیری یک دولت مطلقه مدرن ملی در ایران است بپردازد، اما به جهت ضعف نظری آشکار در متن که حاصل گم شدن نویسنده و سرگشته بودن او در میان متون مختلف است عملا کتاب را به جای خاصی نمی‌برد و در نهایت یک توصیف خلاصه از دیگر متونی است که پیش از این نگاشته شده‌اند.


شناسنامه کتاب: عطا عنبرانی، رضا شاه و شکل‌گیری دولت ملی در ایران، تهران: علم، چاپ اول ۱۳۹۸، تعداد صفحات: ۲۸۸ صفحه، بها: ۵۵ هزار تومان.



منبع:

دیدگاه های کاربران

دیدگاه شما